Hashtagintro

26 अब्ज किमी दूर पोहोचला व्हॉयजर-1! 49 वर्षे वीज कुठून मिळते? NASA च्या यानाने रचले इतिहासातील अनेक विक्रम

अंतराळ विश्वातून एक ऐतिहासिक बातमी समोर आली आहे. NASA चे व्हॉयजर-1 हे अंतराळयान पृथ्वीपासून तब्बल 26 अब्ज किलोमीटर अंतरावर पोहोचले आहे. मानवनिर्मित वस्तूने पार केलेली ही अविश्वसनीय सीमा असून, व्हॉयजर-1 आता पृथ्वीपासून एका ‘प्रकाश-दिवसाच्या’ अंतरावर पोहोचले आहे. म्हणजेच पृथ्वीवरून पाठवलेला रेडिओ संदेश यानापर्यंत पोहोचण्यासाठी जवळपास 24 तास लागतात. 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी हा ऐतिहासिक टप्पा गाठण्यात आला. यानाला अंतराळात पाठवून आता 49 वर्षे, 2 महिने आणि 11 दिवस झाले आहेत. आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगातही इतक्या दूरवरून कार्यरत असलेले हे यान वैज्ञानिकांसाठी आश्चर्याचा विषय ठरत आहे.

26 अब्ज किलोमीटर म्हणजे नेमके किती अंतर?
प्रकाश हा विश्वातील सर्वात वेगवान घटक असून तो एका सेकंदात सुमारे 3 लाख किलोमीटर प्रवास करतो. 24 तासांत प्रकाश जवळपास 25.9 अब्ज किलोमीटर अंतर पार करतो. या अंतराला ‘एक प्रकाश-दिवस’ म्हटले जाते. सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी सुमारे 8 मिनिटे लागतात. नेपच्यूनपर्यंत प्रकाश पोहोचण्यासाठी जवळपास 4 तास 10 मिनिटे लागतात. मात्र, व्हॉयजर-1 या अंतराच्या कितीतरी पुढे निघून गेले आहे. यानाला पृथ्वीवरून आदेश पाठवण्यासाठी जवळपास एक दिवस लागतो, तर त्याचा प्रतिसाद पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी आणखी एक दिवस लागतो. म्हणजेच एक संदेश पाठवून त्याचे उत्तर मिळवण्यासाठी जवळपास 2 दिवस प्रतीक्षा करावी लागते.
https://www.prahaar.in/2026/11/18/saudi-airstrikes-destroy-60-houthi-military-bases-killing-17-drone-attack-on-kuwait-sparks-massive-panic-in-middle-east/
1977 मध्ये सुरू झाला ऐतिहासिक प्रवास
व्हॉयजर-1 हे यान 5 सप्टेंबर 1977 रोजी अमेरिकेतील केप कॅनाव्हरल येथून प्रक्षेपित करण्यात आले. सुमारे 800 किलो वजनाच्या या यानावर 3.7 मीटर व्यासाचा मोठा डिश अँटेना बसवण्यात आला आहे. त्या काळात बृहस्पति, शनि, युरेनस आणि नेपच्यून हे ग्रह एका विशिष्ट स्थितीत होते. जवळपास 175 वर्षांतून एकदा येणाऱ्या या ग्रहांच्या स्थितीचा फायदा घेऊन गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने यानाला पुढील ग्रहांकडे प्रवास करता येणार होता. व्हॉयजर-1 ने 1979 मध्ये बृहस्पती आणि 1980 मध्ये शनीच्या जवळून प्रवास करत महत्त्वपूर्ण छायाचित्रे आणि वैज्ञानिक माहिती पृथ्वीवर पाठवली. त्यानंतर त्याने सौरमंडळाच्या बाहेरील दिशेने प्रवास सुरू केला.

सौरमंडळाबाहेर पोहोचणारे पहिले मानवनिर्मित यान
सूर्याभोवती सौरवारा आणि चुंबकीय क्षेत्रामुळे तयार झालेल्या विशाल क्षेत्राला ‘हेलिओस्फीअर’ म्हणतात. 2012 मध्ये व्हॉयजर-1 ने या क्षेत्राची सीमा ओलांडून तारकांमधील अवकाशात प्रवेश केला. अंतराळातील या प्रदेशाला इंटरस्टेलर स्पेस म्हणतात. या भागात पोहोचणारे व्हॉयजर-1 हे पहिले मानवनिर्मित यान ठरले. आजही ते पृथ्वीपासून दूर जात असून ताशी जवळपास 61,000 किलोमीटर वेगाने प्रवास करत आहे.

49 वर्षे वीज कशी मिळते?
व्हॉयजर-1 च्या प्रवासातील सर्वात आश्चर्यकारक बाब म्हणजे इतक्या वर्षांनंतरही त्याचा पृथ्वीशी संपर्क कायम आहे. यानाला सौरऊर्जेऐवजी रेडिओआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जनरेटर अर्थात RTG द्वारे वीज मिळते. या यंत्रणेत प्लुटोनियम-238 च्या विघटनातून निर्माण होणाऱ्या उष्णतेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर केले जाते. मात्र, वर्षागणिक या ऊर्जेचे प्रमाण कमी होत आहे. वीज वाचवण्यासाठी NASA चे अभियंते यानावरील हीटर्स आणि काही वैज्ञानिक उपकरणे टप्प्याटप्प्याने बंद करत आहेत. प्रत्येक उपकरण बंद केल्याने उर्वरित प्रणाली चालवण्यासाठी ऊर्जा उपलब्ध राहते.

पृथ्वीशी संपर्क अजूनही कायम!
व्हॉयजर-1 चा ट्रान्समीटर जवळपास 22 वॅट शक्तीने कार्य करतो. इतक्या कमी शक्तीचा सिग्नल अब्जावधी किलोमीटर अंतर पार करून पृथ्वीपर्यंत पोहोचतो. NASA च्या Deep Space Network मधील विशाल अँटेना यानाचे संदेश ग्रहण करतात. डेटा पाठवण्याचा वेग सुमारे 160 बिट प्रति सेकंद इतका कमी असला, तरी त्यातून अंतराळातील अज्ञात प्रदेशांची माहिती मिळत आहे. अंदाजानुसार व्हॉयजर-1 2030 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत कार्यरत राहू शकते. त्यानंतर त्याचा पृथ्वीशी संपर्क बंद होईल. मात्र, संपर्क संपला तरी हे यान अंतराळातील प्रवास थांबवणार नाही. मानवाच्या विज्ञान आणि जिज्ञासेचे प्रतीक बनलेले व्हॉयजर-1 अनंत अंतराळात पुढे जात राहील.

Source: Prahaar News

Read full article on Prahaar News

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

समाचार की भाषा चुनें / Choose News Language