दिवाळी हा आनंद, उत्साह आणि प्रकाशाचा सण आहे. महाराष्ट्रात दिवाळीच्या उत्सवाची सुरुवात वसुबारस या सणाने होते. हिंदू पंचांगानुसार अश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील द्वादशी तिथीला वसुबारस साजरी केली जाते. या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा करण्याची विशेष परंपरा आहे. भारतीय संस्कृतीत गायीला केवळ एक पाळीव प्राणी न मानता मातेसमान स्थान देण्यात आले आहे.(VASUBARAS)
वसुबारस म्हणजे नेमक काय?
वसुबारस हा दिवाळीच्या सुरुवातीला साजरा होणारा महत्त्वाचा सण आहे. ‘वसु’ आणि ‘बारस’ या दोन शब्दांपासून वसुबारस हा शब्द तयार झाला आहे. बारस म्हणजे द्वादशी तिथी. या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते. त्यामुळे या सणाला गोवत्स द्वादशी असेही संबोधले जाते. महाराष्ट्रासह भारतातील अनेक भागांमध्ये हा सण वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो. विशेषतः ग्रामीण भागात या सणाचे महत्त्व अधिक पाहायला मिळते. शेतकरी कुटुंबांसाठी गाय आणि बैल हे शेतीच्या जीवनचक्रातील महत्त्वाचे घटक आहेत. त्यामुळे या दिवशी पशुधनाप्रती आदर व्यक्त केला जातो.
वसुबारस साजरी करण्यामागील धार्मिक महत्त्व काय?
हिंदू धर्मात गायीला अत्यंत पवित्र मानले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार गायीमध्ये ३३ कोटी देवतांचा वास असतो, अशी श्रद्धा आहे. गायीला लक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. त्यामुळे तिची पूजा केल्याने घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदते, अशी धार्मिक धारणा आहे. गाय माणसाला दूध देते. दुधापासून दही, तूप, लोणी यांसारखे अनेक पदार्थ तयार केले जातात. भारतीय धार्मिक परंपरेतही या पदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे गायीला पोषण देणारी आणि जीवनाचा आधार मानणारी माता म्हणून पूजले जाते.(DIWALI FESTIVAL)
https://www.prahaar.in/2026/11/02/rupali-bhosale-her-marriage-fell-apart-after-7-years-today-rupali-bhosale-remains-unmarried-for-the-sake-of-this-one-person-heres-what-she-said/
वसुबारस आणि भगवान श्रीकृष्ण यांचा संबंध
भगवान श्रीकृष्ण यांचे गायींशी अतिशय जवळचे नाते होते. श्रीकृष्णांना गोपाल आणि गोविंद अशी नावेही आहेत. बालपणी त्यांनी गोकुळ आणि वृंदावन येथे गायी राखण्याचे काम केले, अशी पौराणिक कथा आहे. श्रीकृष्णांच्या जीवनात गायींना विशेष स्थान होते. त्यामुळे भारतीय संस्कृतीत गोसेवा आणि गोपूजेला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले. वसुबारसच्या निमित्ताने गायींची पूजा करण्यामागेही ही श्रद्धा महत्त्वाची मानली जाते.
वसुबारसच्या दिवशी पूजा कशी केली जाते?
वसुबारसच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून घराची स्वच्छता केली जाते. त्यानंतर गाय आणि तिच्या वासराला स्वच्छ करून सजवले जाते. त्यांच्या कपाळावर हळद-कुंकू लावले जाते. गळ्यात फुलांच्या माळा घातल्या जातात. त्यानंतर गायीला नैवेद्य दाखवून तिची आरती केली जाते. काही ठिकाणी गायीला पुरणपोळी, गोड पदार्थ, चारा आणि इतर खाद्यपदार्थ खाऊ घालण्याची परंपरा आहे. पूजा करताना कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते. ज्या ठिकाणी गाय उपलब्ध नसते, तिथे काही कुटुंबांमध्ये गायीचे चित्र किंवा प्रतिमा ठेवून पूजा केली जाते.(INDIAN TRADITION)
वसुबारसच्या दिवशी उपवास का केला जातो?
महाराष्ट्रात अनेक महिला वसुबारसच्या दिवशी उपवास करतात. कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी आणि घरातील सदस्यांच्या कल्याणासाठी हे व्रत केले जाते. काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये या दिवशी गहू आणि मूग खाणे टाळले जाते. काही कुटुंबांमध्ये उपवासाच्या दिवशी दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थही सेवन केले जात नाहीत. मात्र, उपवासाचे नियम प्रत्येक कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळे असू शकतात.
https://www.prahaar.in/2026/11/02/a-major-social-initiative-by-nita-ambani-anant-ashray-to-be-built-across-100-acres-in-karjat-will-provide-shelter-to-over-5000-people/
वसुबारसला महाराष्ट्रात काय विशेष परंपरा आहेत?
महाराष्ट्रात वसुबारसला दिवाळीचा पहिला दिवस मानला जातो. या दिवशी घरासमोर सुंदर रांगोळी काढली जाते. अंगणात दिवे लावले जातात. ग्रामीण भागात शेतकरी आपल्या गायी आणि वासरांना सजवून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी महिला पारंपरिक पद्धतीने व्रत आणि पूजा करतात. घरातील लहान मुलांनाही गायीचे महत्त्व सांगितले जाते. अशा प्रकारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा पोहोचवली जाते.(GOVATSA DWADASHI)
वसुबारसचा सण आपल्याला काय शिकवतो?
वसुबारस हा केवळ पूजा-अर्चनेपुरता मर्यादित असलेला सण नाही. या सणातून प्राणीमात्रांप्रती प्रेम, दया आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा संदेश मिळतो.
मानवी जीवनात प्राण्यांचे योगदान किती महत्त्वाचे आहे, याची जाणीव हा सण करून देतो. निसर्ग, पशुधन आणि पर्यावरण यांचा आदर करणे ही भारतीय संस्कृतीची परंपरा आहे. त्यामुळे वसुबारस हा सण धार्मिक महत्त्वासोबतच सामाजिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे.
वसुबारसपासून दिवाळीच्या उत्सवाला सुरुवात!
वसुबारस हा दिवाळीच्या आनंदोत्सवाचा पहिला टप्पा मानला जातो. या दिवसापासून धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज अशा सणांची रेलचेल सुरू होते. त्यामुळे वसुबारस हा सण श्रद्धा, परंपरा आणि कृतज्ञतेचा सुंदर संगम मानला जातो.
Source: Prahaar News
